Толорооччу: Скрыбыкина Анита
Үлэ тоҕооһо: Улуу Кыайыы 80 сылыгар сэрии кыттыылаахтара- биир дойдулаахтарбыт,чуолаан биир дьиэ кэргэнтэн хас да киьи сэриигэ сылдьыытын уерэтии,чинчийии.
Үлэ барыма: Тара5ай нэьилиэгиттэн Марковтар олохторо,сэриигэ кыттыылара.
Үлэ сыала: Тара5ай нэьилиэгиттэн А5а дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыт ини-биилэр ааттарын уйэтитии.
Үлэ cоруктара:
-билэр дьонтон матырыйаал хомуйуута;
-улэ5э сыьыаннаах литератураны аа5ыы;
-олохтоох матырыйаалы уерэтии,тумсуу.
Үлэ сонуна:- тара5ай нэьилиэгин устуоруйатын сэриигэ кыттыбыт ини-биилэр ааттарын чинчийии ньыматынан уерэтии.
-ини-бии буойун-учууталлар –устуоруйа5а ураты көстүү.
Үлэ cуолтата: чинчийии матырыйаалын нэһилиэк.улуус дьонугар.ыччатыгар билиьиннэрии,араас тэрээһиннэргэ туһаныы.
Ийэттэн терууллэр генийдар,геройдар.
А5а дойдуну кемускуур Улуу сэрии са5аланыан иннинэ Марковтар дьиэ-кэргэннэ, Мэнэ –Ханалас оройуонун Тара5ай нэьилиэгэр 8 тереппут,1 иитиэх саастарын сиппит о5олордоохторо.А5алара, Марков Федор Кузьмич, 1885 сыллаахха тереебут.Колхозтаах.дьаам суурдэр этэ. Ийэлэрэ, Амма Чакырыттан теруттээх Адамов Павел(Дьус Байбал)кыыьа Маркова Аграфена Павловна,1886 сыллаахха тереебут.Колхозтаах буолан сайынын окко, кыьынын доярканан улэлиирэ.Саха ыалын сиэринэн сэмэйдик, о5олорун иитэр- аһатар туһугар улэлээн- хамсаан олорбуттара. Аҕалара дьаамсык буолан дьиэ ис- тас улэтэ уксугэр ийэлэригэр суктэриллэр эбит. Бары кини дьаһалынан, сатабылынан киһи- хара буоллахтара, сэрии ыар сылларын туораатахтара.
Марков Афанасий Фёдорович.
Мэҥэ улууһугар Тара5ай нэһилиэгэр тереебутэ. Бутэйдээххэ церковнай- приходскай оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ. Саха тылыгар Семён Новгородовка үөрэммит. Бутэйдээх 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрэн Дьокуускайдаа5ы педагогическай техникумҥа үөрэнэ киирбитэ. Учууталлар тиийбэттэринэн техникуму икки сылынан бүтэрбит. Бүтэйдээх оскулатыгар директорынан үлэлээбитэ. Комсомолга, политическай үөрэхтээһиҥҥэ пропагандистаабыта, комсомол бюротун чилиэнэ этэ.
Майаҕа улахан дьон оскуолатыгар директордаабыта, онтон Майа орто оскуолатыгар география уруогун үөрэппитэ.
Марков Гавриил Федорович
1916 сыллаахха кулун тутар 9 кунугэр Мэҥэ улууһугар Тараҕай нэһилиэгэр бааһынай кэргэнигэр төрөөбут.
Бүтэйдээх оскуолатын 7 кылааһын үөрэнэн бүтэрбитэ.
Бүтэйдээх сэттэ кылаастаах оскуолатыгар физика, математика учууталынан улэлээбит.
Якутскайдааҕы учительскай институт физмат факультетын I курсун бутэрбитин кэннэ, сэрии буолан эрдэ бутэттэрбиттэрэ. Новгород куорат таһыгар дылы тимир суолунан илдьэн баран, онтон салгыы Ленинградскай уобалас Луга куорат оройуонугар сатыы тиийбиттэрэ. Онно Кыһыл Знамялаах Новгородскай дивизия 311-с стрелковай полкатын взвод командирын көмөлөһөөччүтүнэн сылдьан, хаан тохтуулаах кыргыһыыга киирбитэ. Бу күн маҥнай снаряд , бомба эстэрин, буулдьа ыйылаан ааьарын, кэккэлэһэ иһэр табаарыстарын өлөн эбэтэр бааһыран охтон эрэллэрин көрөн санаа хараастыытын билбитэ, өстөөхтөн өһү- сааһы ситиһэргэ, биир бэйэм 2-3 фашиһы өлөрөн баран өллөрбүн диэн өйгө- санааҕа киирбитэ. Табаҕа орто оскуолатыгар завуһунан, директорынан, онтон Марков Семен Федорович.
1941 сыл сайына. Оччотооҕуга 18 эрэ саастаах Семен Марков Дьокуускайдааҕы педучилище бастакы курсун бүтэрэн, дойдутугар Мэҥэ- Хаҥалас Табаҕатыгар тахсаары үөрэ- көтө сылдьара. кэлин физика, математика, начальнай кылаас, үлэ уруогун учууталынан улэлээбитэ. Репродуктор эмискэ немецкэй халабырдьыттар Ийэ дойдуга кыыллыы саба түспүттэрин биллэрбитэ.
‘’Хорсун буойун, чулуу үлэһит” диэн Семен Федорович туһунан ахтыы- кинигэттэн ‘’ Саллат олоҕо’’ ахтыытыттан быһа тардан киллэрбит.
Валера-
биэс бииргэ төрөөбүт уолаттартан түөрт сэриигэ барбыта. Аччыгый убайдара сэрии толоонуттан төннубэтэҕэ. Ону таһынан күтүөтэ, икки тастыҥ убайдара сэриигэ өлбүттэрэ.
Марков Иннокентий Федорович
Иннокентий 18 сааһын туолаат, сэриигэ барбыт, 28 хонукка сэриигэ сылдьыбыт.
Буулдьа ардах курдук кутар, буомба ити эстэр, бу эстэр, баҕар, буомбаҕа үлтү тэптэриллиэм, сурук тиийбэт буоллаҕына, ол аата буомбаҕа түбэстэҕэ диэн өйдөөрун- диэбит этэ. Ол кэнниттэн туох да биллэрии биллибэтэҕэ, сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыта. Кэлиҥҥи аадырыһа Действующая армия, полевая почтовая станция 60 225 стрелковый полк Маркову Иннокентию Федоровичу диэн. Ити 1942 с. ыам ыйын 22 күнүнээҕи бэстилиэнэй суруйбут суругун дьоно олохторун тухары илдьэ сылдьыбыттара.
Тумүк
1. Тараҕай нэһилиэгиттэн Аҕа дойду Улуу сэриитигэр элбэх дьиэ кэргэнтэн ини- биилэр кыттыбыттара.
2. Сэрииттэн эргиллэн кэлэн, төрөөбүт дойдуларыгар республика араас муннуктарыгар үтүө суобастаахтык олорон, үлэлээн ааспыттара.
3. Биир дьиэ кэргэнтэн хас да киьи уоттааах сэриигэ кыттара- улахан хорсун быһыы, дойдуга бэриниилээх буолуу туоһута.
4. Ини- биилэр хорсун быһыыларын үйэтитэр сыалтан эдэр ыччакка кэпсиэххэ, үөэрэтиэххэ, чинчийиэххэ наада. Бу улахан иитэр суолталаах. Ол иһин бу дакылааппын оскуола музейыгар киллэрдим.
Туһаныллыбыт литература:
1. Кыайыыны уһансыбыт ытык ийэлэр. Дьокуускай 2015с.
2. Кинилэр тыыннаахтар. Дьокуускай 2015с.
3. Хорсун буойун, чулуу үлэһит. Белай Гора 2004с.
4. Сиэрдээх олох кэрэһитэ. Дьокуускай 2009с.
5. Учууталлар Улуу сэриигэ. Дьокуускай 2015с.
6. Биир дьиэ кэргэнтэн- алта буойун. Бүтэйдээх 2016с.